Elviskapel

Ooit studeerde ik af op het debat tussen evangelie en cultuur: sinds het begin van de kerk heeft het evangelie lokale culturen omarmd. ‘Het evangelie is niet los verkrijgbaar’, zei missioloog Lamin Sanneh. Ik ben daarom blij dat mijn Elvis-kerkdiensten niet alleen goed bezocht worden door mensen die niet (meer) in de kerk komen, maar ook dat de populaire pers er positief over schrijft, zoals de Panorama: (tekst Ryan Claus, foto’s Paul Tolenaar):

“Het is natuurlijk Moederdag én nog een beetje Meivakantie he? Het zou nog weleens kunnen tegenvallen.” In de entreehal van de Amstelveense Paaskerk tempert dominee Esther Weijenberg maar vast de verwachtingen. Ondanks het debuut van de Elvis-dominee in haar kerk verwacht zij geen metersdikke rijen voor de poort. Nog geen half uur later kijkt diezelfde Esther Weijenberg verheugd rond in de kerkzaal: geen stoeltje meer te bemachtigen. Overwegend grijze, maar toch ook behoorlijk wat jonge kerkbezoekers zitten er helemaal klaar voor: Elvis op de zondagochtend. In de kerk. “Het zal een hele bijzondere dienst worden, maar ook een dienst waarin de dingen waarschijnlijk iets anders gaan dan we gewend zijn”, leest mijn programmaboekje. Ton, een 72-jarige bezoeker, is enthousiast. “Het is weer ’s wat anders”, zegt hij tegen de kerkganger op het stoeltje naast hem. De Amsterdammer is hier voor het eerst, komt niet eens uit de buurt, maar wilde deze bijzondere kerkdienst “voor geen goud” missen. “Ik ben niet eens groot Elvis-fan, maar heb zijn muziek altijd gewaardeerd”, vervolgt hij, zonder dat zijn gesprekspartner daarom vroeg. “En hij leidde natuurlijk een rauw leven, daarin herken ik mijzelf. Nou ben ik toch wel benieuwd hoe ze dat in een kerkdienst gaan proppen.” Hij niet alleen. “Ik zie vandaag veel nieuwe gezichten”, glundert kerkbestuurder Edwin. “Ik vind dit bijzonder om mee te maken. Kerken lopen leeg, dat weet iedereen. Dat is geen geheim meer. Dus om nu ineens te zien dat er mensen helemaal uit Heemskerk komen rijden, of mensen die zeggen: ‘Ik volg de Elvis-dominee al jaren, speciaal hiervoor gekomen’, ja, dan doet dat wel wat.” Één van die nieuwe gezichten is mijn eigen moeder. Haar abonnement op de kerk verliep zo’n twintig jaar geleden, maar voor The King keert zij graag eenmalig terug. “Ik ben heel benieuwd”, zegt ze. “Toch een hele beleving, denk ik. En Elvis, tja…hoe meer je over die man leert, hoe meer je denkt: wow. En zijn muziek! Wie houdt niet van zijn muziek?!” Een verdieping lager staat de 60-jarige Fred Omvlee, zoals The King van de Nederlandse kerkgemeenschap in het dagelijks leven heet, te bidden. Zijn (veel) jongere bandleden van het Conservatorium doen ook mee. Dan loopt de charismatische dominee, gehuld in lichtblauw pak, witte bordeelsluipers en quasinonchalant baardje, de trap omhoog, richting de goed gevulde kerkzaal. Van stress lijkt geen enkele sprake. Waarom zou hij ook; dit kunstje verzorgt hij nu al 24 jaar lang. Maar toch. “Het blijft zondagochtend hé”, zegt Omvlee met een kleine grijns. “Gisteravond een feestje gehad.” Hij grijpt naar zijn keel.  “Ik hoop wel dat de stembanden meewerken. Maar verder voel ik vooral prettige spanning.”

Na een korte introductie van de ouderling – “Ik wens u een swingende dienst toe” – is het showtime. “Fijn dat jullie hier met zo velen zijn, op Moederdag nog wel”, begint Omvlee. “Als er iemand was die van zijn moeder hield, was het Elvis.” Op het projectiescherm achter de zingende dominee kijkt een levensgrote foto van Elvis over zijn schouders mee. “Knappe man”, fluistert mijn moeder. De grijze dame naast haar knikt instemmend. Ze gillen misschien niet meer zo hard als vroeger, maar 49 jaar na zijn dood laat The King of Rock & Roll het vrouwenhart nog steeds sneller kloppen.

Op het beloofde ‘geswing’ hoeft het Amstelveense publiek niet lang te wachten. “Dit eerste lied gaat over de liefde tussen twee mensen, maar ik hoor er altijd iets in over de liefde tussen mensen en God”, introduceert de zingende dominee. “Take my hand, take my whole life too.” Dan deinzen de kerkgangers voorzichtig mee op Can’t Help Falling in Love. Omvlee maakt direct indruk: zijn stem is diep, krachtig en Elvis-waardig. “Wow”, klinkt het her en der. De Elvis-dominee, die zijn vocalen bijzet met grootste armbewegingen, vingertjes richting de hemel, loopjes door de gangpaden én een big smile, voelt zich zichtbaar senang op het podium. “Take my whooooole liiiiiiife tooooo”, zingen de kerkgangers, alsof het zo in de bijbel staat. Tijd om te bidden.

“De dood van Elvis raakte mij”, begint Omvlee zijn eigen introductie aan de zaal. “Dat was op 16 augustus 1977. Ik was 11 jaar. Het was wereldnieuws.” Geroezemoes in de zaal. “Dat was jouw vaders 21^e verjaardag”, fluistert ook mijn moeder. Weet ik dat ook weer. “Ik ging naar zijn muziek luisteren, en werd fan de rock ‘n’ roll Elvis, niet van de gospel-Elvis”, vervolgt de dominee. “Dat veranderde toen mijn vader overleed, in 2001. In die periode ontdekte ik de gospelliedjes van Elvis. Die raakte mij diep in mijn ziel. Zijn liedjes brachten mij verdriet, maar ook dankbaarheid. Dat voelde alsof ik een boodschap kreeg: dit moet je doen. Ik moet met Elvis de kerk in.” Daarna verschuift het verhaal al snel naar The King zelf. “Waar denkt u aan zodra u de naam Elvis Presley hoort?”, wil Omvlee van zijn kerkgangers weten. “Verslaving”, roept iemand. “Mijn jeugd”, zegt een tweede. “Glitterpakjes!”. De zaal lacht. “Zijn liefde voor God”, vindt Omvlee zelf de mooiste. “Elvis had als kleine jongen zowel witte als zwarte vriendjes, uniek voor die tijd in Amerika”, vertelt de Apeldoorner. De biografie van zijn held wordt aangekleed met diens jeugdfoto’s, maar soms ook bewegende beelden. Het filmpje van een live-uitvoering van Heartbreak Hotel, met die kenmerkende Elvis-grijns, zijn schuddende heupjes én hevig gillen vrouwelijk schoon kan in de Paaskerk rekenen op gegniffel. “Ja, dit vond men destijds vulgair”, lacht ook Omvlee. “Elvis mocht hierna niet meer met zijn heupen op televisie. Alleen nog maar vanaf zijn middel.”

De meeste nummers die Omvlee en zijn band in de kerk spelen stammen uit het gospelrepertoire van Elvis. Zo ook het tweede liedje, A Little Talk with Jesus. Daar komen de eerste schoudertjes in de zaal al los. Er volgt zelfs applaus. Love me Tender, dat daarop volgt, wordt zelfs door enkele kerkgangers luidkeels meegezongen. Omvlee zingt en swingt alsof het de finale van Battle of the Bands betreft. Hoogtepunt voor velen is het aangrijpende verhaal dat Omvlee in de tweede helft van zijn show vertelt: de moeilijke jaren van Elvis, grofweg van 1958 tot 1968. De periode waarin de superster zijn moeder verloor, in militaire dienst ging en zwaar verslaafd raakte aan de amfetaminen, slaapmiddelen en pijnstillers. Maar altijd bleef Elvis trouw aan zijn geloof, zegt Omvlee. “Elvis werd vaak The King genoemd. Maar hij zei: nee, niet ik maar Jezus Christus is de koning.” Als vervolgens Follow That Dream wordt inzet, gooit de dominee er iets extra’s in. Zijn stem klinkt harder, zijn ogen zijn dichtgeknepen. “Elvis zong vanuit ziel, dat probeer ik ook”, concludeert hij.

Na ruim een uur van Elvis-liedjes, anekdotes en bidmomentjes nadert de Elvis-dienst zijn apotheose. “Elvis stierf in 1977 op 42-jarige leeftijd. Veel te jong én alleen. Maar er schuilen mooie levenslessen in zijn verhaal”, geeft Omvlee het Amstelveense publiek mee. “Die deel ik graag aan de hand van zijn letters. De E staat voor energie. Doe alles wat je doet met energie. De L voor liefde. Koester de liefde. Elvis had de liefde, maar ging er onvoorzichtig mee om. De V is voor verslaving, maar ook voor verbinding. Er zijn veel eenzame mensen. Maak eens wat vaker contact met elkaar.” Mijn moeder pinkt een traantje weg. De boodschap komt binnen. Na een rake uitvoering van Amazing Grace, moeder der alle gospels, vraagt Omvlee vervolgens: “Voor wie moet ik bidden?” Iemand in de zaal roept: “Voor ons allemaal!”. Een ander: “Voor vrede. En voor de daklozen.” Zo geschiedt. De Elvis-dienst zou geen Elvis-dienst zijn als die niet eindigt zoals die begon: swingend en zingend. Met Suspicious Minds gaan er dan toch nog wat voetjes van de vloer en een paar heupen los. Die van mijn moeder niet, godzijdank. Wel heeft Omvlee een nieuwe fan erbij. “Ik ga deze man volgen op Instagram. I love him! En ja, misschien toch weer een keer naar de kerk. Het is toch wel mooi he, zo’n momentje van bezinning?” Weer een zieltje gewonnen.

Zoals Elvis na zijn concerten ongetwijfeld zijn handen vol had aan fans, dames en handtekeningen, begint ook voor Omvlee het echte werk pas na zijn optreden. “Geweldig!”, prijst een 93-jarige kerkganger hem. “Ik had zo graag willen opstaan en swingen, maar mijn lijf werkt niet meer mee.” Ook andere bezoekers staan in de rij om Omvlee de hand te schudden, te complementeren of te ontmoeten. “Ik kom hier al járen in deze kerk, maar zo’n dienst heb ik nog nooit meegemaakt”, zegt een tachtiger. “Ik ben eigenlijk veel meer van The Stones en The Beatles, dus Elvis was nooit echt mijn ding. Maar ik vond dit wel indrukwekkend hoor. Die stem alleen al. En het verhaal erachter. Dat hij zo beroemd was en tegelijk zo onzeker en depressief kon zijn. En toch ook dat gelovige. Dat wist ik eigenlijk helemaal niet. Kom jij vaker naar Amstelveen?” Ook kerkbestuurder Edwin is dik tevreden. “Het had mij eerlijk gezegd niet verbaasd als het hier halfleeg was geweest vandaag. Dat veel mensen dachten: doe mij maar gewoon een dominee, een preek en een vaste liturgie. Maar dit was een groot succes. Het mag van mij allemaal wel iets losser, iets menselijker. En daar helpt die muziek natuurlijk enorm bij. Je merkt dat mensen ontspannen. Dat ze lachen. Dat gebeurt in een gewone dienst toch minder snel. Zelf vond ik vooral die uitleg over de betekenis van Elvis, over liefde en verbinding, heel mooi. Dan merk je dat het niet alleen entertainment is, maar ook een boodschap.”

De Elvis-dominee heeft het allemaal vaker gehoord. “Na afloop van die diensten komen er altijd mensen naar me toe met bijzondere verhalen”, vertelt Omvlee even later aan een tafeltje in de kantine. Hij draagt inmiddels weer zijn normale kloffie. “Ik hoor verhalen van mensen die depressief zijn geweest of zelfmoord wilden plegen, Elvis hoorden en toch verder wilden leven. Zijn muziek doet zó veel met mensen. Soms herinnert zijn muziek juist aan een huwelijksdag. Ik rij na zo’n dienst altijd weer naar huis met het besef dat Elvis van alle tijden is, en voor iedereen, en nog altijd mensen met elkaar verbindt. Zelfs nu hij al bijna 50 jaar dood is.” Zo’n vijftien keer per jaar doet Omvlee, die van beroep geestelijk verzorger in een verpleeghuis is, zijn Elvis-dienst. “Kerken door het hele land vragen me. Dit is wat ik het allerliefste doe. Maar ik wil ook niet élke zondag Elvis doen, want dan wordt het een trucje. Het moet bijzonder blijven.”

Het begon allemaal toen zijn vader overleed, nu 25 jaar geleden. “Het klinkt heel maf, maar ik kreeg in die periode een soort dagdroom, waarin ik mijn vader voor me zag… samen met Elvis. Terwijl mijn vader helemaal niks had met Elvis. Zelf was ik ook geen groot fan. Maar zo is toch echt begonnen.” Omvlee was destijds al dominee bij de Koninklijke Marine, waar hij als de ‘sociale smeerolie’ van marineschepen fungeerde. “Bij mij konden de militairen terecht met hun levensvragen. Liefdesverdriet, gedoe thuis, irritaties met een chef, angsten, eenzaamheid, alles kwam voorbij. Veel van die jongens waren niet eens gelovig, ze moesten gewoon hun ei kwijt. Voor sommige bemanningsleden werd ik zelfs een soort vaderfiguur, dat vond ik altijd prachtig. Ik was de enige geestelijk verzorger aan boord. Mijn rol was uniek; ik kon geen bevelen geven of krijgen.” In zijn 22 jaar als predikant op militaire missies kwam Omvlee op plekken als  Afghanistan (2006), Liberia (2003-2004), Libië (2016) en Curaçao (2007-2009). “Ik de zaal zag ik een marineofficier uit Afghanistan, met haar man. Die had ik al twintig jaar niet gezien. Die kwamen mij vandaag speciaal opzoeken. Dat ontroert me enorm.”

Het was op die marineschepen dat de Elvis-dominee werd geboren. “Ik was er al mee begonnen in mijn eigen kerk, destijds nog in Monnickendam. Dat was in 2002. De eerste keer dat ik deed, stond er een uur voor de dienst al honderd mensen buiten te wachten. Dat gebeurt nóóit bij een kerkdienst. Bij de marine werd de Elvis-dominee mijn imago. Eerst wilde ik daar juist vanaf. Ik dacht: straks nemen mensen me niet meer serieus. Maar die mariniers en matrozen vonden het fantastisch. Dus op een gegeven moment dacht ik: ik kan hiertegen blijven vechten, maar ik kan het beter gewoon omarmen. Een bevrijding. Ik was eerder altijd een vrij keurige dominee. Misschien zelfs een beetje saai. Alles netjes binnen de lijntjes. En ineens dacht ik: dat rauwe verhaal past ook binnen de kerk. Want net als ieder mens was Elvis’ leven niet vlekkeloos. Maar hij deed zijn best, ondanks alle armoede, verslaving en depressies. En hij heeft natuurlijk veel gospels gezongen; die zong hij oprecht en ze raakten me in mijn ziel.”

Dat zingen liet Omvlee tijdens zijn Elvis-diensten, ondanks die dijk van een stem, lange tijd over aan The King zelf. “Ik durfde lange tijd niet in het openbaar te zingen. Dat doe ik pas sinds 2017, toen ik werd uitgenodigd op een Elvis-festival in Indonesië te zingen.” Hij lacht: “Aan de andere kant van de wereld durfde ik het wél aan. Mijn vrouw en dochters waren mee en die hebben het gefilmd. Ik stond daar doodzenuwachtig op dat podium. Maar achteraf zeiden mijn dochters: ‘Pap, je was geweldig.’ En als je dochters dat zeggen, dan is het toch zo?” Sindsdien is hij volwaardig Elvis-dominee, maar absoluut géén Elvis-imitator. “Ik probeer Elvis niet na te doen. Voor je het weet wordt het een soort carnaval. Maar ik zing wel in de geest van Elvis. Soms sluipen er vanzelf van die trekjes in. Een handgebaar, een bepaalde blik, een beweging. Dat gebeurt gewoon. Maar ik zie mezelf niet als artiest. Echt niet. Ik hoef niet mee te doen aan Battle of the Bands of zo. Veel te stressvol bovendien. Nee, de kerk is voor mij de plek waar dit klopt. Hier kan ik mijn verhaal kwijt. Hier gaat het niet alleen om amusement. hoop tenminste dat mensen voelen dat dit meer is dan entertainment. Dat het verbindend is. Inspirerend misschien zelfs. Zodra mensen geraakt worden, krijg ik daar zelf ook energie van.”

Dat zit wel snor. Voordat Omvlee de kerk uitloopt, houdt een stel – allebei in de vijftig – hem aan. “Mag ik even zeggen hoe fantastisch ik jou en jouw dienst vandaag vond?”, zegt de man. “We komen nooit in de kerk, maar wilden jou dolgraag zien. Ik ben al sinds kleine jongen groot fan van Elvis. Ik heb alle lp’s, alle singletjes, alle films. Alles. Toen Elvis overleed, was dat voor mij hetzelfde gevoel als later de Twin Towers voor andere mensen waren.” Omvlee heeft veel gehoord, maar zelfs hij slaat hier even stil van. “Wow, ok..” De man vervolgt: “In 2021 lag ik in coma met covid, en daarna een longembolie. Alsof iemand m’n keel dichtkneep. Drie keer ben ik er bijna geweest. Na vijf weken speelde iemand Elvis voor mij af. Toen werd ik wakker. Ik zweer het je.” De Elvis-dominee vraagt de man dan om zijn nummer. “Hier wil ik meer over weten. Bedankt voor het delen.” Geen wonder dat Omvlee droomt van zijn eigen Elvis-kapel. “Dat zal een droom blijven, denk ik”, zegt hij als hij in zijn auto stapt. “Maar om deze dienst ooit op Graceland te preken…, dat zou wel bijzonder zijn.”